Hàng năm, từ mùng 1 đến mùng 5 tháng 3 âm lịch, người dân làng Đồi (xã Yên Đồng, tỉnh Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình) lại tưng bừng khai hội thỉnh kinh nghi thủy. Lễ hội gồm nhiều nghi thức trang trọng, nổi bật là nghi lễ rước Thánh Mẫu Liễu Hạnh từ Phủ Đồi lên chùa Đồi – Phúc Lâm Tự để thỉnh kinh, cầu quốc thái dân an, thái bình thịnh trị. Tiếp đó là nghi thức rước nước từ sông Đáy, gửi gắm ước vọng về mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa.
Tham gia điều hành rước kiệu, anh Trần Thắng, người con của làng Đồi, cho biết: “Lô nhang linh thiêng của Mẫu được rước từ cung cấm Phủ Kim Thoa Linh Từ (thường gọi là Phủ Đồi) lên chùa Đồi – Phúc Lâm Tự để làm lễ thỉnh kinh. Sau đó, các đoàn kiệu tiếp tục rước Đức Thánh Trần, Thánh Mẫu cùng chư vị Thành hoàng ra bến sông Động Châu lấy nước đầu nguồn dâng Phật, rồi rước về thờ tại Phủ Đồi”.
Theo anh Thắng, Thánh Mẫu Liễu Hạnh – một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam được cho là giáng sinh lần đầu tại vùng đất này. Truyền tích kể rằng, Ngài từng về làng Đồi, nơi có bờ sông Đồi hữu tình, dựng chùa tu hành và phụng thờ cha mẹ. Từ đó, tín ngưỡng thờ Mẫu được hình thành, gìn giữ và phát triển bền bỉ qua nhiều thế hệ. Người dân thôn Bản Hạc cùng các vùng An Trung, An Hạ duy trì lễ hội tháng Ba không chỉ để cầu mưa thuận gió hòa, mà còn nhằm tri ân công đức của Thánh Mẫu.
Bên cạnh phần lễ chính với nghi thức rước kiệu, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, tín ngưỡng dân gian được bảo tồn theo đúng cổ lệ như tế lễ, hát văn, hầu đồng… Cùng với đó là các trò chơi dân gian như múa lân, múa rồng, kéo co, chọi gà, tạo nên không khí rộn ràng, đậm đà bản sắc. Những năm gần đây, lễ hội còn được bổ sung các hoạt động văn nghệ, thể thao, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người dân địa phương.
Lễ hội chùa Đồi có lịch sử lâu đời, gắn liền với chốn tổ Phúc Lâm Tự – một danh lam cổ tích. Theo tư liệu dân gian, chùa xưa có tên là chùa Báo Ân, từng là nơi tu hành của nhiều bậc Quốc sư, góp phần vào sự phát triển, phục hưng Phật giáo. Ngôi chùa mang đậm dấu ấn văn hóa tín ngưỡng vùng Kinh Bắc – Luy Lâu, thờ Tứ Pháp: Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, với lịch sử hình thành được cho là từ hơn 2.000 năm trước.
Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, chùa cổ gần như mất dấu tích, nhiều tượng Phật và tháp mộ bị hư hại. Đến năm 2008, với sự chung tay của nhân dân, chùa Đồi được khởi công xây dựng lại trên nền đất cũ và dần được phục dựng, bảo tồn như ngày nay.
Giới thiệu về di tích còn lại, anh Trần Thắng cho biết: “Đây là tháp cổ của một vị Quốc sư – thiền sư tịch hiệu Thanh Thanh, thuộc dòng thiền Lâm Tế. Trước khi xuất gia, Ngài từng làm quan dưới triều Nguyễn. Từ tháp tổ này, nhiều thế hệ sư tổ đã tiếp nối tu hành, góp phần phát triển dòng thiền Lâm Tế tại vùng Trấn Sơn – Tam Hạ, đưa nơi đây trở thành chốn tổ của nhiều ngôi chùa trong khu vực”.
Giữa dòng chảy thời gian, chùa Đồi – Phúc Lâm Tự vẫn lặng lẽ gìn giữ những giá trị văn hóa, tâm linh quý báu. Người dân địa phương mong có thêm những tấm lòng hảo tâm chung tay trùng tu, gìn giữ di sản.
