Thực tế ấy càng trở nên đáng suy ngẫm khi đặt cạnh những con số ấn tượng của ngành xổ số. Theo thống kê năm 2025, chỉ riêng 21 công ty xổ số khu vực phía Nam đã đạt doanh thu hơn 155.500 tỉ đồng, đóng góp ngân sách trên 52.000 tỉ đồng – một nguồn thu ổn định và quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, chính lực lượng trực tiếp đưa sản phẩm đến tay người dân – những người bán vé số dạo – lại đang đứng ngoài “vòng tròn an sinh”.
Tại một phiên thảo luận của Quốc hội, đại biểu Châu Quỳnh Dao (đoàn An Giang), Hiệu trưởng Trường THPT Ngô Sỹ Liên, đã thẳng thắn chỉ ra nghịch lý này. Bà nhấn mạnh rằng, trong khi ngành xổ số tạo ra nguồn thu lớn, thì đời sống của người bán vé số dạo vẫn vô cùng bấp bênh, thu nhập thấp và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Theo phản ánh, mức hoa hồng dành cho người bán vé số dạo hiện chưa thực sự công bằng và minh bạch. Họ phải “phơi nắng, dầm mưa” mỗi ngày, nhưng phần thu nhập chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ so với tổng doanh thu mà họ góp phần tạo ra. Ước tính, nguồn thu từ xổ số đóng góp khoảng 1/3 ngân sách địa phương, song quyền lợi của lực lượng bán vé số dạo lại chưa được đảm bảo tương xứng.
Không chỉ thu nhập thấp, điều đáng lo ngại hơn là họ gần như không có bất kỳ “tấm lưới an toàn” nào. Do không có hợp đồng lao động chính thức với các đại lý hoặc công ty xổ số, người bán vé số dạo không được tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế. Khi ốm đau, tai nạn hoặc gặp rủi ro, họ hoàn toàn tự xoay xở.
Đặc biệt, ở các tỉnh miền Tây và nhiều đô thị lớn, không khó để bắt gặp hình ảnh trẻ em theo chân người lớn đi bán vé số. Nhiều em có hoàn cảnh đặc biệt: mồ côi cha mẹ, gia đình nghèo, không được đến trường đầy đủ. Việc mưu sinh sớm không chỉ ảnh hưởng đến tương lai học tập mà còn tiềm ẩn nguy cơ bị lôi kéo vào các tệ nạn xã hội, thậm chí trở thành nạn nhân của các hành vi lừa đảo, buôn bán người.
Một bộ phận khác là người khuyết tật, người cao tuổi – những đối tượng yếu thế, khó tiếp cận các cơ hội việc làm ổn định. Vé số dạo gần như là “phao cứu sinh” duy nhất, nhưng lại là công việc đầy rủi ro, không có bảo hộ lao động, không có sự bảo đảm lâu dài.
Đại biểu Châu Quỳnh Dao cho rằng, nguyên nhân cốt lõi của nghịch lý này nằm ở khoảng trống chính sách. Các quy định hiện hành về phân phối lợi nhuận từ hoạt động xổ số chưa có nội dung cụ thể để chăm lo trực tiếp cho lực lượng bán vé số dạo – những người đang góp phần không nhỏ vào chuỗi giá trị của ngành.
Từ thực tế đó, nhiều ý kiến cho rằng cần sớm có những giải pháp đồng bộ. Trước hết là xây dựng cơ chế hoa hồng minh bạch, đảm bảo mức thu nhập tối thiểu cho người bán vé số. Bên cạnh đó, cần nghiên cứu mô hình quản lý phù hợp để từng bước đưa lực lượng này vào diện được bảo vệ bởi các chính sách an sinh xã hội, như bảo hiểm y tế, hỗ trợ tai nạn lao động.
Đồng thời, chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội cần tăng cường các chương trình hỗ trợ, đặc biệt là với trẻ em và người yếu thế, nhằm hạn chế tình trạng lao động sớm, giảm thiểu rủi ro bị xâm hại hoặc sa vào tệ nạn.
Ngành xổ số, với vai trò là đơn vị tạo ra nguồn thu lớn cho ngân sách, cũng cần thể hiện trách nhiệm xã hội rõ nét hơn. Không chỉ dừng lại ở việc đóng góp ngân sách, mà còn cần quan tâm đến những con người đang ngày ngày “gánh” sản phẩm đi khắp phố phường.
Những tờ vé số có thể mang lại hy vọng đổi đời cho người mua, nhưng với người bán, đó lại là hành trình mưu sinh đầy nhọc nhằn. Khi bài toán doanh thu đã có lời giải ấn tượng, đã đến lúc bài toán an sinh cho người bán vé số dạo cần được giải một cách công bằng và nhân văn hơn.
